bannerafbeelding voorgevel project
Cohousing Waasland etaleert mix van complexiteit en integraliteit

kleinere voetafdruk, maar toch meer woonkwaliteit

De Clementwijk² in Sint-Niklaas is een wijk in volle ontwikkeling: in totaal komen er 700 woningen en tal van collectieve voorzieningen op de site. Eén in het oog springend project is Cohousing Waasland: 22 gezinnen hebben voor cohousing gekozen en wonen samen in een compact, energiezuinig en sociaal project.

Op 13 oktober 2011 werd de kiem voor het project gelegd, toen er voor het eerst een infosessie georganiseerd werd. Er zouden nog vele vergaderingen volgen, en in september 2012 sloot ook Veerle aan. “In het begin zijn er misschien wel veel ideeën, maar is er nog niets concreet. Het vormen van de groep mensen die er uiteindelijk zouden wonen nam heel wat tijd in beslag. En dan moest het project zelf natuurlijk nog op poten gezet worden. We moesten op zoek gaan naar een geschikt stuk grond en naar architecten en aannemers. Het heeft dus nog wel enkele jaren geduurd voor er echt gebouwd kon worden.”

Veel referenties hadden de bewoners nog niet, want cohousing was toen nog een relatief nieuw project. De initiatiefnemers deden inspiratie op in voorbeeldprojecten als Vinderhoute (Lovendegem), Meerhem (Gent) en Brutopia (Brussel). Gedurende het voortraject kregen ze ondersteuning van Samenhuizen vzw. Roland Kums licht toe: “We reikten vooral in de aanvangsfase informatie aan. Maar Cohousing Waasland had duidelijk minder begeleiding nodig. De initiatiefnemers hebben van bij het begin duidelijke keuzes gemaakt. Er heerste een goede sfeer en de dynamiek in de groep was mooi om zien.”

Architectenbureaus DENC!-STUDIO en BLAF architecten stelden zich al snel kandidaat voor het ontwerp. Beide bureaus kennen elkaar al lang en hebben al in verscheidene andere projecten samengewerkt. Bart Cobbaert van DENC!-STUDIO herinnert zich nog goed hoe de eerste stappen zijn gezet. “We hebben ons een eerste keer voorgesteld op het stadhuis van Sint-Niklaas. Later hebben we de initiatiefnemers uitgenodigd voor een fietstocht: een ideale manier om beter kennis te maken en enkele projecten die we in de buurt hebben gerealiseerd te presenteren.”

Het project

De vraag: samenhuizen met aandacht voor densiteit

zijgevel + tuin projectDe bewoners wisten wat ze wilden: een site met 22 woningen, met gemeenschappelijke tuin en gemeenschappelijke voorzieningen, op betaalbare en ecologische wijze gebouwd. Maar hoe kan er een concreet ontwerp uit de bus komen als er zoveel partijen inspraak hebben? Bart Vanden Driessche van BLAF architecten: “We moesten ons flexibel opstellen. Het zou niet werken als je als architect komt aandraven met een plan dat ‘te nemen of te laten’ is.” Daarom vulden de architecten stapsgewijs, en in samenspraak met de bewoners, hun ontwerp in.


De architecten hadden een duidelijke visie op het hedendaagse wonen, met andere klemtonen dan traditionele cohousingprojecten. Cobbaert licht toe: “Densiteit stond centraal: hoe gaan we het landschap zoveel mogelijk vrijwaren? Vorige cohousingprojecten hebben prachtige zaken gerealiseerd inzake participatie en co-creatie, maar qua densiteit konden er nog grote stappen gezet worden. We hebben ervoor gepleit om compact en in de hoogte te bouwen. Zo bleef de voetafdruk klein en bleef er veel open en collectieve ruimte over.” Het project compact houden was meteen ook één van de grootste uitdagingen voor de architecten, zegt Vanden Driessche: “De grootste moeilijkheid zat hem in het afwijken van traditionele denkpatronen: het is niet eenvoudig om niet meer te spreken over ‘de woning’ of ‘het appartement’.”

Densiteit stond centraal: hoe gaan we het landschap zoveel mogelijk vrijwaren?’ – Architect Bart Cobbaert (DENC!-STUDIO)

De oplossing: in de hoogte werken

Door in de hoogte te kunnen werken werd het mogelijk om het eindresultaat compact te houden. Het architectenteam kon rekenen op de steun van het stadsbestuur. Vanden Driessche: “Het is de grote verdienste van deze groep bewoners en de stad dat ze het hebben aangedurfd om vol voor een compact project te gaan. We zitten hier in een stedelijke wijk, op amper 1,5 kilometer van het station, maar met een landelijk uitzicht. In andere onderdelen van de Clementwijk² krijgt de auto nog steeds een centrale plaats toebedeeld. De opdrachtgevers en het stadsbestuur stonden gelukkig open voor een andere invulling.”


Het noordelijke gedeelte van de site omvat een blok van drie bouwlagen, bestaande uit 18 geschakelde en gestapelde wooneenheden, evenals een technische ruimte, wasplaats en logeerkamers. Het oostelijk gelegen gebouw van twee bouwlagen bevat nog eens vier woningen. Alle bewoners hebben een privéterras achter hun woning. Daarachter bevindt zich de gemeenschappelijke tuin. Het paviljoen bevat een polyvalente zaal, tuinberging en gemeenschappelijke bergruimte. Naast het paviljoen is er nog een gemeenschappelijke parking en fietsenstalling voorzien. 

Uitzicht op project van in de Clementwijk

De uitvoering: als een spelletje tetris

De diversiteit aan woonvormen springt in het oog. “We hebben het ooit wel eens vergeleken met een spelletje Tetris”, lacht Cobbaert. “Het bouwconcept is afgestemd op die keuze. Bovendien konden alle bewoners het interieur naar hun eigen smaak mee vormgeven. Dankzij de grote overspanningen is er immers weinig nood aan dragende binnenmuren. Cohousing Waasland bevat geen twee gelijke units: de woningen vormen een staalkaart van de Vlaamse interieurgeschiedenis, gaande van vrij klassiek tot hypermodern.”


Al is het volgens Cobbaert niet altijd eenvoudig om die vrijheid te koppelen aan haalbaarheid. “Het is goed dat de units divers in grootte en indeling konden zijn, maar aan het einde van de rit moeten de toiletpotten wel nog op de riolering worden aangesloten. Je moet het droombeeld weten te kanaliseren naar een betrouwbaar en werkbaar plan.” Daarom namen de architecten soms de rol van psycholoog op zich, vertelt Vanden Driessche. “Het was belangrijk dat de groep mee was met ons verhaal. Ze moesten erop vertrouwen dat het uiteindelijke project het verhaal zou vertellen zoals zij het voor ogen hadden.”


De architectuur is gericht op flexibele en betaalbare woningen. Cobbaert: “De blokken zijn intern massief gebouwd, met hele grote overspanningen. De buitenschil in houtskelet is gemakkelijk te isoleren en draagt bij aan de duurzaamheid. Een grote voorzetconstructie aan de noord- en  zuidzijde zorgt voor een speelse en diverse gelaagdheid. Zo konden de mensen kiezen of ze hun raam tot op de grond lieten doorlopen of niet, en of de ramen al dan niet centraal gepositioneerd moesten zijn.”

Wat beter kon: een juridisch profiel in de groep

Intussen hebben alle gezinnen hun intrek genomen op de site. Ze kijken met plezier terug op het lange en intensieve traject en leren elkaar nu nog beter kennen, als goede buren. Alle beslissingen worden in consensus genomen. “Iedereen moet zich erin kunnen vinden. Het beslissingsproces kan dus wel eens veel tijd in beslag nemen. Als er ook maar één iemand is die het er echt niet mee eens is, dan moet je verder zoeken naar een compromis”, zegt Veerle.
Achteraf bekeken heeft de groep één profiel echt gemist: een jurist. Veerle: “We hadden weliswaar mensen in de groep die er iets van wisten, maar toch hebben we onze notaris hard nodig gehad om de moeilijke juridische knopen te ontwarren. Er bestaat eigenlijk geen allesomvattende juridische structuur voor cohousing in België. Bovendien moesten we een vzw oprichten, en later een maatschap, en dan nog een vereniging van mede-eigenaars. Daar is veel tijd en moeite in gekropen.”

De troeven

Conventies in vraag gesteld

Cohousing Waasland onderscheidt zich volgens Bart Vanden Driessche door de mix van complexiteit en integraliteit. “De sociale, ruimtelijke en architecturale concepten zijn allemaal heel sterk doordacht. Cohousing Waasland zet evidenties in de verf die in traditionele bouwprojecten nog altijd veel te weinig een evidentie zijn. Dit project legt de lat op vlak van energetisch performante en betaalbare woningen heel hoog.” 


“Deze mensen hebben conventies in vraag durven stellen”, vult Bart Cobbaert aan. “Ook in cohousingprojecten stromen nog veel mensen toe met het ‘huisje-tuintje’-idee in hun achterhoofd. Dat was hier helemaal anders. Voor de verwarming is er gekozen voor een collectief systeem op basis van hernieuwbare energie, terwijl een simpele kosten-batenanalyse hen in de richting van gas zou hebben geleid.”

Cohousing Waasland zet evidenties in de verf die in traditionele bouwprojecten nog altijd veel te weinig een evidentie zijn. – Architect Bart Vanden Driessche (BLAF Architecten)

De grote troef van deze groep was de goede mix aan persoonlijkheden en capaciteiten, zegt Roland Kums van Samenhuizen vzw: “Je hebt veel verschillende talenten nodig: juridische profielen, mensen die met architecten en de stad kunnen onderhandelen, en niet te vergeten: mensen die de ‘zachte’ kant van het proces niet uit het oog verliezen. Zit de sfeer nog goed? Is het tijd om eens een ontspannende activiteit te organiseren? Vergeet ook het belang van trekkers niet: mensen die de groep op sleeptouw kunnen nemen.”

Gezamelijke keuken

Vanden Driessche is als architect tevreden met wat hij mee gerealiseerd heeft: “We zijn er ons van bewust dat we moeten leren omgaan met beperkingen en een kleinere ecologische voetafdruk. Dit project bewijst dat het mogelijk is om zoiets te realiseren.” Volgens Cobbaert neemt de woonkwaliteit er zelfs door toe: “We hebben niet een gelijkwaardig, maar wel degelijk een beter eindresultaat: de auto staat niet centraal, er is veel open ruimte, groen en speelinfrastructuur. De bewoners leven niet afgescheiden geïsoleerd van elkaar, maar kennen elkaar, en het project biedt kansen voor mantelzorg.

Kaderstuk: succesformule voor een geslaagd cohousingproject

Cohousing is geen evidentie: hoe leef je succesvol zo nauw met elkaar samen? De toekomstige bewoners hebben de tijd genomen om goede onderlinge banden te smeden, zegt Veerle. “We hebben veel gewerkt, maar op tijd en stond maakten we ook samen plezier. Als je je engageert om buren te worden, veel samen te vergaderen en samen grote beslissingen te nemen, is het belangrijk dat je elkaar ook op een gewone manier leert kennen.”


“Als de bewoners vooraf een participatief traject afleggen, heeft het project meer slaagkans”, vult Roland Kums aan. “Bij kant-en-klare projecten met gemeenschappelijke voorzieningen ligt de succesfactor toch een stuk lager.” Volgens Cobbaert is er wel een markt voor een soort tussenvorm: huisvestingsprojecten met collectieve voorzieningen. “Het gaat dan om projecten waar een deel van de middelen zijn afgesplitst voor collectieve voorzieningen, zonder dat daarbij jarenlang tweewekelijks moet worden vergaderd. Die evolutie kadert in de shift van bezit naar gebruik: veel jongvolwassenen vinden hun smartphone belangrijker dan een auto. Waarom dan elk een logeerkamer bouwen, die dan 90% van de tijd ongebruikt blijkt? Dan deel je er beter één.”


Collectiviteit is een begrip dat iedereen op zijn manier kan invullen. “Nog al te vaak komen we mensen tegen die denken dat mensen in cohousingprojecten in een soort commune leven”, zegt Kums. Veerle: “We helpen elkaar met vele kleine dingen, en organiseren drinks of etentjes voor elkaar. De werkgroep cohesie waakt over het groepsgevoel. Een project als dit is natuurlijk vooral geschikt voor mensen die sociaal zijn ingesteld. Tegelijkertijd is het gemeenschappelijke geen verplichting. De bewoners moeten aan geen enkele activiteit deelnemen als ze daar geen zin in hebben. Alleen het bijwonen van een bepaald percentage van de vergaderingen is verplicht.” 

Nog al te vaak komen we mensen tegen die denken dat mensen in cohousingprojecten in een soort commune leven.’ – Roland Kums (Samenhuizen vzw)

Technische fiche

Datum oplevering: mei 2018
Ligging: Clementwijk², in de noordelijke stadsrand van Sint-Niklaas
Opdrachtgever: Cohousing Waasland
Ontwerpteam: BLAF Architecten & DENC!-STUDIO
Projectcoördinator: Cohousing Waasland
Budget: 6 miljoen euro (incl. grond, projectkosten, erelonen en tuinaanleg, excl. btw, registratierechten en notariskosten)
Omvang: 22 woningen, polyvalente zaal, gemeenschappelijke bergruimte, gemeenschappelijke tuin, parking en fietsenstalling. 
Aannemers: GBuild en Lab15

Foto's
foto geven project
architect Bart Vanden Driessche (BLAF Architecten)
foto gevel project
foto gevel project
foto gevel project
fietsenstalling
Tuin cohousing waasland
Cohesie werkgroep
unit indeling project
architect Bart Cobbaert (DENC!-STUDIO)
Roland Kums (Samenhuizen vzw)
Bewoonster Veerle